Dei siste vekene har desse to rapportar om hav fått mykje blest i media. Rapporten frå Havpanelet, oppretta på initiativ av vår statsminister, oppsumerar to års arbeid.

Amun Måge Marin direktør og professor i Næringsmiddelkjemi. Foto: Privat

Optimistiske bodskap

Havpanelet er leia av statssjefane i 14 kystland fordelt jorda rundt, med Norge og havnasjonen Palau i Stillehavet i førarsetet. Til saman har desse statane 40 prosent av verdas kystlinjer og 30 prosent av verdas eksklusive økonomiske soner.

Begge rapportane har optimistiske bodskap. Men er dei for optimistiske?

Havpanelet
  • Havpanelet er leia av statssjefane i 14 kystland fordelt jorda rundt, med Norge og havnasjonen Palau i Stillehavet i førarsetet.
  • Til saman har desse statane 40 % av verdas kystlinjer og 30 % av verdas eksklusive økonomiske soner.

I mine år som dagleg leiar for ei bedrift hadde eg ein dyktig styreleiar. I budsjettarbeidet, der vi skulle sjå framover sa han: «Du kan vera realistisk optimist, men du skal ikkje eventyra». Han kom med denne formaninga fordi det er kjekt «å eventyra» for å opp nå ambisiøse mål. Eg kunne «eventyra» ein stor betalingsvillig marknad som gjorde at eg kunne kjøpe eit effektivt instrument til høg pris, men det var eigentleg ikkje realistisk.

Om dei to rapportane over «eventyrar» kan diskuterast, men nokre av måla deira er å skape optimisme og innovasjon.

Rapportane sett seg mange høge mål. Men det manglar nok på ein del anna. Den norske lanseringa av Havrapporten var dominert av fire store teknologiverksemder og ein miljøorganisasjon. Ingen forsking.

Store vyar

Havrapporten er bunden til å ikkje sette vesentleg andre mål enn dei under FN sitt Bærekraftsmål 14 om livet under vann. Men det er likevel noko som skurrar når det er «Havøkonomien» denne rapporten skal fremme og ikkje alle dei tre elementa; natur og miljøvern, økonomi og sosiale tilhøve, som normalt vert inkludert i berekraft.

«Salgspitchen» til havpanelet er at ein før 2050 skal oppnå:

  • Seks gonger meir mat frå havet gjennom effektivt fiskeri og berekraftig oppdrett.
  • Førti gonger meir fornybar energi, det meste frå havvind, men også bølgje- og tidevasskraft.
  • 12 millionar fleire jobbar i marine næringar innan 2030, dei fleste i utviklingsland.
  • Investeringar i havøkonomien kan gi ei avkasting 15,5 billionar dollar.
  • Havet kan bidra med 21 prosent av reduksjonane i klimagassutslepp som trengst for å nå klimamålet på 1,5 grader.
  • Vern av 30 prosent av havet vil bidra til å gjenoppbygge verdifulle habitat og økosystem.

Dette er storarta vyar. Meir enn truleg er det også plenty med «eventyring», men måla er kanskje så bra at det får passera?

Havøkonomien viktigast?

Salgspitchen til Rystad Energy er først og fremst at Norge kan oppnå eksportverdiar på 180 milliardar i året ved å satse på mineralutvinning til havs. Det vil kunne halde ein viktig leverandør og tenesteindustri gåande trass minkande oljeaktivitet.

Dette kjem vel med for vår velstand og velferd med forventa nedgang i inntekter frå fossilindustrien. Rapporten er fint innpakka i motivasjon om fornybar energi, som jo treng mineral til blant anna i høve til batteri.

Gruvedrift på land er jo også krevjande miljømessig, så vi skal jo ikkje i utgangspunktet seie at dette ikkje skal kunne bli ein miljømessig fornuftig næringsveg. Men før dette må det satsast langt meir på resirkulering av metallar og mineral. Rapporten hevdar at beslutningar hastar, men vil det vere berekraftig?

Av dei 14 landa i Havkommisjonen er Fiji også ein stor havnasjon. Som Rystad Energy sin rapport fortel er det berre Fiji som har større eigna areal for mineralleiting innanfor sin nasjonale økonomiske sone enn Norge. Men i motsetnad til Norge, har Fiji gong på gong, saman med andre Stillehavsland, bedt om eit ti års moratorium (utsetjing) på mineralleiting til havs. Vi har ikkje sett at Norge har tatt stilling til eit slikt forslag. Det kunne ein kanskje forventa av eit føregangsland.

Mineraldrift til havs

I Norge er vi med god grunn stolte av systemet vi har for forvaltningsplanar til havs, som er eit veldig stort og viktig forvaltningsprinsipp. Dette gjeld område som er innanfor norsk 200-mils-sone, der vi skal ta vare på spesielt sårbare og verneverdige område, såkalla SVO-område. Men arbeidet har enno ikkje leda til at heilt spesielle naturtypar som lagar mineralførekomstar er kome inn som SVO-område.

Mykje av mineralressursane som er peika på ligg også utanom dei nasjonale 200-milssonane, og er difor ekstra utsett. Kva er vel sårbare område, om ikkje dei områda som skapar ny natur og nye leveformer under vatn.

Når det gjeld mineraldrift til havs er det framleis stort behov for kunnskap for å sikre at dette skal vere i tråd med vår økosystembaserte havforvaltning. Kva er for eksempel spesielt verneverdige sårbare område i djupavet i norsk 200-mils-sone? Kanskje vi treng ti år for å finne dette ut?

Kanskje Erna i så fall kan støtte sin kollega på Fiji sitt forslag om ti års moratorium? Leiar av UiB sitt djuphavssenter, professor Rolf B. Pedersen bad raskt om at Loke-slottet burde bli nasjonalpark då det vart funne i 2013. (red.anm. Loke-slottet er ein varm kjelde på den arktiske midthavsryggen i Norskehavet, mellom Island og Svalbard).

Kor mykje hastar det?

Mens Havpanelet på dette feltet ber om føre-var-prinsippet så meiner Rystad Energy at hastar, -mykje. Spørsmålet til den norske regjeringa blir da om det hastar så mykje at ein skal hoppe bukk over føre-var-prinsippet og forvaltningsplanarbeidet eller vere på lag med Stillehavsstatane anført av Fiji som ber om ti års utsetjing.

Det ville passe som hand in hanske med at vi no går inn i FN sitt Havforskingstiår. Vi kan bruke dei ti åra på å forske på tema som verkeleg betyr mykje både økologisk og økonomisk slik at om og viss vi skal køyre på er vi sikre på at det er berekraftig på alle tre hovudelementa; økologi, økonomi og sosialt fordelingsmessig.